Açıklama İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Abbas Arakçi’dan geldi.

İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Abbas Arakçi, nükleer anlaşmanın devam edebilmesi için Avrupa’nın İran’a öneri ve garantilerini bu ay sonuna kadar sunması gerektiğini söyledi.

Abbas Arakçi, Belçika’nın başkenti Brüksel’de “İran-Avrupa İşbirliği Konferansı”na katıldı.

IRNA’nın haberine göre, Abbas Arakçi konferansta yaptığı konuşmada, nükleer anlaşmanın devam edebilmesi için Avrupa’nın İran’a öneri ve garantilerini bu ay sonuna kadar sunması gerektiğini söyledi.

Arakçi, Avrupa ülkelerinin ABD’nin yaptırımlarına karşı İran’a destek vermesini ve petrol satışı ve bankacılık işlemleri konusunda garantiler sunmasını istedi.

Avrupa’nın sunacağı önerileri inceledikten sonra anlaşmada kalıp kalmama konusunda karar vereceklerini belirten Arakçi, şunları söyledi:

“Avrupa’nın sunacağı öneri paketi ve çözümler İran’ın nükleer anlaşmaya devam etmesini sağlayabilir ancak bu sağlanamadığı takdirde İran bir sonraki adımları atacaktır. Bunun sonuçlarının sorumlusu da ABD olacaktır.

Avrupa ve anlaşmanın tarafı diğer ülkeler nükleer anlaşmayı sürdürmek istiyorsa daha fazla fedakarlıkta bulunmaları gerekiyor.”

KOEP, İran ile P5+1 ülkeleri (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin ve Almanya) arasında Temmuz 2015’te imzalanmıştı.

Söz konusu ülkeler İran’ın nükleer programında kısıtlamalara gitmesi karşılığında bazı ekonomik yaptırımları kaldırmayı kabul etmişti.

ABD Başkanı Trump, İran’la BM Güvenlik Konseyi üyesi ülkeler ve Almanya arasında Temmuz 2015’te imzalanan anlaşmadan ülkesini 8 Mayıs’ta çekerek, Tahran’a ağır yaptırımlar getireceğini duyurmuştu. Anlaşmanın tarafı diğer ülkeler ise anlaşmanın devamından yana tutum sergiliyorlar.

İran Dışişleri Bakanı Zarif ABD’yi diplomatik çabalara darbe indirmekle suçladı. Zarif, ABD ile pazarlık yapmayacaklarını söyledi.

İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, ABD’nin Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak adlandırılan nükleer anlaşmadan ayrılarak küresel sorunları diplomasiyle çözme yönündeki çabalara darbe indirdiğini ifade etti.

İran Dışişleri Bakanı Zarif, “ABD’nin dış politikası krizde” başlığıyla kaleme aldığı İran basınında yayımlanan makalesinde, ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin uluslararası anlaşmalara saygı duymadığını belirtti.

Zarif, “KOEP, Trans-Pasifik Ortaklığı ve Paris İklim Anlaşması’nın ardından mevcut ABD yönetiminin çekildiği üçüncü çok taraflı anlaşma olarak kayıtlara geçmiştir.” değerlendirmesinde bulundu.

“Trump yönetimi diplomatik çabalara darbe indirdi”

Trump yönetiminin uluslararası anlaşmaları ihlal ederek, Birleşmiş Milletler’in parçası olduğu anlaşmaları ve ABD’nin de taraf olduğu Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması (NAFTA) gibi küresel ticaret sistemlerini tehlikeye attığını belirten Zarif, bölgesel ve küresel sorunların diplomatik yollarla giderilmesi yönündeki çabalara da darbe indirdiğini dile getirdi.

Zarif, ABD’nin Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin (BMGK) onayladığı nükleer anlaşmadan ayrılmasını çelişkili ifadelerle açıklamaya çalıştığını ve ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun 21 Mayıs’ta yaptığı İran’la ilgili taleplerini sıralayan 12 maddelik açıklamasının “saçma ve temelsiz” olduğunu öne sürdü.

İranlı Bakan, “ABD yönetimi, diplomasi ve çok taraflılığı baltalayarak uluslararası alanda kendisini yalnızlığa itiyor.” ifadelerini kullandı.

“ABD ile pazarlık yapmayacağız”

Pompeo’nun İran’la müzakere için ön şartlar koyduğunu hatırlatan Zarif, uluslararası toplumda ABD yönetiminin uluslararası anlaşmaları çiğnemesi nedeniyle bu ülkeyle müzakere konusunda ciddi kuşku duyulduğunu aktardı.

ABD’nin uluslararası hukuku sürekli çiğneyerek “haydut devlet” haline geldiğini ileri süren Zarif, “İran’ın sözünü tutmayan ve birbiri ardına çok taraflı bir anlaşmayı sabote etmek için hareket eden bir ülke ile pazarlık yapmayacağını” kaydetti.

İran’ın müzakere şartları

İran’ın BMGK onayından geçen bir anlaşmayı ihlal eden bir ülkeyle müzakere etmesinin de mümkün olmadığını kaydeden Zarif, Pompeo’nun müzakere için öne sürdüğü 12 şarta karşılık ülkesinin şartlarını açıkladı.

İran Dışişleri Bakanı Zarif, ABD yönetiminin İran’a karşı sürdürdüğü “tehdit politikasından” vazgeçerek, ülkesinin iç işlerine müdahalesine son vermesi gerektiğini belirtti.

Zarif, ABD’ye İsrail’in nükleer silahlardan arındırılmasına muhalefetini bırakma ve Suudi Arabistan’a silah satışını durdurma çağrısında bulundu.

ABD ile müzakere etmek için Trump yönetimine bölgedeki askeri güçlerini çekme şartını da koşan Zarif, makalesini şöyle tamamladı:

“ABD hükümeti söz konusu politikalarından söz ve eylemleriyle vazgeçerse küresel izolasyonu sona erecek, İran ve dünyada yeni bir Amerikan imajı oluşacak, güvenlik, istikrar ve kapsayıcı sürdürülebilir kalkınma yönünde ortak çabalara yol açacaktır.”

ABD Dışişleri Bakanı Pompeo, 21 Mayıs’ta ABD’nin İran ‘dan taleplerini içeren 12 maddelik bir liste açıklamış, İran’a karşı “eşi benzeri görülmemiş bir finansal baskı” ve “tarihteki en güçlü yaptırımların” uygulanacağını duyurmuştu.

İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu, ülkesinin Suriye’deki İran güçlerini sadece sınırda değil tüm ülkede vuracağını söyledi.

Benyamin Netanyahu, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ile telefonda görüştü.

Jerusalem Post’ta yer alan habere göre, Putin ve Pompeo ile görüşmeleri sırasında İsrail’in Suriye politikasının ilkelerini tekrarlayan Netanyahu, “İlk olarak İran, tüm Suriye’den geri çekilmeli” dedi.

Netanyahu, şöyle devam etti:

“İkinci olarak da İran ve vekillerinin Suriye’de hem sınıra yakın hem de ülke içinde askeri bir varlığı tesis etme çabalarına karşı harekete geçeceğiz, zaten harekete geçtik bile. Bu tür çabalara karşı Suriye’nin her yerinde harekete geçeceğiz.”

İran’a bağlı mezhepçi gruplar ve Hizbullah mensuplarının, İsrail’in hava saldırılarından korunmak için Suriye’nin güneyinde Şam yönetimine bağlı unsurların askeri kamuflajlarını kullanmaya başladığı bildirildi.

Şarkul Awsat’ın Suriye muhalefetinin iddiasına dayandırdığı habere göre, Rusya ve İsrail’in anlaşması kapsamında bölgeden çekilmek zorunda kalan Hizbullah ve İran’a bağlı diğer Şii gruplara bağlı unsurlar, rejim unsurlarının kamuflajlarını giyip, rejim bayrağı taşıyarak bölgede kalmaya devam ediyor.

Esed ve müttefikleri, Suriye’nin güneyindeki Dera ve Kuneytira bölgesindeki muhalif gruplara karşı saldırı başlatmak için gün sayarken İsrail, İran’a bağlı unsurların sınırında bulunmasını kabul etmeyeceği belirtilmişti.

İsrail sınırındaki Kuneytira sınırında faal olan muhalif grupların liderlerinden Ahmed Azzam, Suriye’den çekilen Hizbullah unsurlarının bir müddet sonra daha etkili silahlarla donatılmış zırhlı araçlar ve üzerlerinde Suriye askeri kamuflajıyla geri döndüğünü ifade etti.

Azzam; İran tarafından Lübnan, Afganistan ve Irak gibi bir çok ülkeden Suriye’ye getirilen Şii militanların rahatlıkla Suriye kimliği alabildiğini söyledi.

Hizbullah’ın yıllardır Suriye’nin güneyinde sağlam bir yapılanma oluşturmak istediğini ve bölgede yabancı savaşçılardan oluşan yeni terör grupları kurduğunu dile getiren Muhalif aktivist Ziya el-Hariri ise, “Bütün bu çabalarından sonra İran’ın savaşmadan bölgeden çekileceğini sanmıyorum” ifadelerini kullandı.

İran Cumhurbaşkanlığından yapılan açıklamada, Şanghay İşbirliği Örgütü Liderler Zirvesi için Çin’in Qingdao kentinde bulunan Ruhani ve Putin arasında yapılan görüşmede Suriye’de iş birliğinin devamına vurgu yapıldı.

İki ülke arasında Suriye gibi bölgesel konularda yapılan iş birliğinin devamının önemli olduğunu vurgulayan Ruhani, “İran ve Rusya’nın bölgedeki terör örgütlerine karşı ortaya koyduğu iş birliği etkili ve başarılı olmuştur. Bu iş birliği devam edecektir.” ifadesini kullandı.

Ruhani, ABD’nin Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak adlandırılan nükleer anlaşmadan çekilmesini “hukuksuz” olarak nitelendirerek, İran’ın anlaşmadaki taahhütlerini yerine getirdiğini söyledi. Ruhani, Rusya’nın anlaşmanın korunması ve uygulanması konusunda önemli role sahip olduğunu belirtti.

Rusya Devlet Başkanı Putin ise iki ülke arasında başta ekonomik ilişkiler olmak üzere her alanda ilişkilerin gelişmesinden memnuniyet duyduğunu söyledi.

ABD’nin nükleer anlaşmadan tek taraflı ayrılmasının uluslararası hukuka aykırı olduğunu ifade eden Putin, ülkesinin anlaşmanın korunması için çabalarını sürdüreceğini kaydetti.

Putin, iki ülke arasında Suriye konusunda yapılan iş birliğinin bölgedeki istikrarı güçlendirmek için önemli olduğunu belirterek, “Suriye krizinin çözümü konusunda ortaya koyduğumuz bölgesel iş birliği devam edecek.” diye konuştu.

Rusya Devlet Başkanı Putin, Şangay İşbirliği Örgütü’nde gözlemci üye statüsüne sahip İran’ın örgüte tam üyeliğini desteklediklerini de sözlerine ekledi.

Nükleer krizini tekrar başlatacak açıklama İran Atom Enerjisi Kurumu’ndan geldi.

İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Ali Ekber Salihi, 2015 yılında imzalanan nükleer anlaşmanın başarısızlığa uğrama ihtimaline karşı teknik açıdan hazırlıklı olduklarını söyledi.

İran Dini lideri Ali Hamaney, 4 Haziran’da yaptığı açıklamada, nükleer anlaşmanın çökme ihtimaline karşı uranyum zenginleştirme faaliyetlerine hazır olunması talimatını verdiğini söylemişti.

İran devlet televizyonuna konuşan Ali Ekber Salihi, Natanz nükleer tesisindeki santrifüj üretimine değinerek, “Büyük liderimizin emrinden sonra merkezi 48 saat içinde yeniden devreye soktuk. Tesislerin bir ay içinde tamamlanabileceğini düşünüyoruz” dedi.

Tahran yönetimi ise 5+1 ülkeleri ile imzaladığı nükleer anlaşmaya halen bağlı olduğunu açıklıyor.

Mehr haber ajansına göre, uzmanlar bugün müzakereler için Tahran’da toplanıyor.

Haberde, uzun zaman önce kararlaştırılan toplantı, ABD’nin mayıs ayında nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından İran’ın uranyum zenginleştirme programını yeniden başlatacağını ilan etmesiyle oluşan gergin havada gerçekleşiyor.

Nükleer anlaşmanın tarafları Fransa, İngiltere, Rusya, Çin ve Almanya’dan uzmanların katıldığı toplantıda, teknik detayların ele alındığı belirtildi.

Avrupa turu kapsamında geldiği Fransa’da Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile görüşen İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu İran’a karşı sert siyaset konusunda ikna etmeye çalıştı.

Netanyahu ile görüşmesinde bölgesel konuları ele aldıklarını belirten Macron, “Netanyahu’ya tekrar söyledim. Avrupalı müttefiklerimizin de düşündüğü gibi bölgedeki balistik füze programını kontrol etmek için İran nükleer anlaşmasına bağlı kalmaya devam etmemiz gerekiyor” ifadelerini kullandı.

Macron, öte yandan İran nükleer anlaşmasının yeterli olmadığını ve 2025 yılı sonrasında bu anlaşmanın, İran’ın balistik füze programı ve bölgedeki varlığı konuları bağlamında üzerinde tekrar çalışılması gerektiğini söyledi.

‘SİVİLLERE YÖNELİK HER TÜRLÜ ŞİDDETİ KINIYORUM’

Görüşmede, Suriye’deki savaşın çözümüne ilişkin siyasi anlamda iş birliğinin önemine değinildiğini belirten Macron, Netanyahu ile İsrail-Filistin sorununa ilişkin de görüştüklerini aktardı. Macron, Kudüs’ün iki devletin başkenti olması ve bu yönde müzakerelerin yürütülmesinin önemli olduğunu vurguladı.

Fransa Cumhurbaşkanı Macron, “Özellikle son haftalarda Gazze’deki sivillere yönelik her türlü şiddeti kınıyorum” dedi.

Görüşmede ikili ilişkileri de ele aldıklarını ifade eden Macron, birçok konuda Fransa ve İsrail arasındaki iş birliğinin devam edeceğini söyledi.

Macron, İran’ın uranyum zenginleştirme kapasitesini arttırmasına ilişkin bütün taraflara çatışmaya yol açabilecek eylemlere karşı uyarıda bulundu.

Cumhurbaşkanı Macron, ayrıca 8-9 Haziran’da Kanada’nın Charlevoix kentinde düzenlenecek G7 Zirvesinde ABD Başkanı Donald Trump ile bölgesel konuları görüşeceği açıklamasında bulundu.

ALMANYAYI’DA İKNA EDEMEMİŞTİ

İsrail Başbakanı Netanyahu, dün Almanya’nın başkenti Berlin’de görüştüğü Almanya Başbakanı Angela Merkel’i de İran konusunda ikna edememişti. Merkel, Almanya’nın İran ile yapılan nükleer anlaşmayı desteklemeye devam ettiğini vurgulamıştı.

Merkel, İran ile nükleer anlaşmanın faydalı ve kullanışlı olup olmaması konusunda mevkidaşıyla aynı fikirde olmadıklarına dikkati çekmişti.

İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, ülkesinin askıya aldığı nükleer çalışmaların yeniden başlatılması için hazırlıkların yarından itibaren başlatılması talimatını verdiği bildirildi.

İran İslam Devriminin kurucu lideri Ayetullah Humeyni’nin ölüm yıldönümü anma töreninde konuşan Hamaney, ABD’nin İran ile 2015 yılında varılan nükleer anlaşmadan geçen ay ayrılarak İran’a yönelik yeniden ekonomik yaptırımlar başlatmasını eleştirdi.

Ayetullah Hamaney, ABD’nin başlattığı ekonomik yaptırımlar için şunları söyledi:

“Bazı Avrupa ülkeleri, İran’ın hem ekonomik yaptırımları kabullenip hem de nükleer faaliyetlerinden vazgeçmesini istiyor. Bu devletlere sesleniyorum, bu rüyanız gerçekleşmeyecek. İran halkı ve devleti, hem ambargoda olup, hem nükleer faaliyetlerinin kısıtlatılmasını kabul etmeyecek.”

Uranyum zenginleştirme faaliyeti konusunda ise Hamaney, şöyle dedi:

“Nükleer Enerji Kurumu, mevcut nükleer anlaşma kapsamında, 190 bin santrifüje ulaşılması için derhal hazırlıklarına başlamalı ve Cumhurbaşkanı’nın talimatını verdiği diğer hazırlıklar da yarından itibaren başlatılmalı.”

Hakkı Uygur*

ABD Başkanı Donald Trump’ın 8 Mayıs 2018’de JCPOA (Kapsamlı Ortak Eylem Planı) olarak bilinen nükleer anlaşmadan ABD’nin tek taraflı olarak çekildiğini açıklaması, İran’ın nükleer faaliyetlerini yeniden ve eskisinden daha büyük bir uluslararası kriz hâline getirme potansiyeline sahip bulunuyor. Trump’ın seçim kampanyasından beri anlaşma karşıtı tutumu göz önüne alındığında bu durum sürpriz olmasa da son dönemde Avrupa ülkelerinin arabuluculuğuyla gerçekleştirilen yoğun görüşmelerin bir orta yol bulunmasında yardımcı olabileceği düşüncesi dillendiriliyordu.

Trump’ın açıklamasından yaklaşık iki hafta sonra, 21 Mayıs’ta ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun da İran’a yönelik on iki maddelik bir ültimatom sunmasının ardından İran’ın vereceği olası cevaplar büyük önem taşıyor. Her ne kadar İranlı bazı yetkililer, özellikle mayıs ayının ilk haftasında peş peşe, ABD’nin anlaşmadan çekilmesi durumunda ortada bir anlaşma kalmayacağını açıklasalar da Ruhani’nin 8 Mayıs’taki açıklamaları, ABD’nin çekilmesinden sonra bile İran’ın Avrupa ülkeleri, Çin ve Rusya gibi ülkelerle anlaşmayı ağır aksak da olsa yaşatmaya çalışacağını düşündürüyor. Bu durumun İran açısından son derece anlaşılabilir sebepleri mevcut. Öncelikle 8 Mayıs’a giden süreçteki üç hafta içinde İran riyalinin iki aşamada yüzde 50’ye yakın değer kaybetmesi, İran’ın anlaşmadan tamamen çıkması ve ABD dışında kalan ülkelerin de desteğini kaybetmesi durumunda ülke ekonomisinin birkaç ay içerisinde tamamen iflas edeceği yönündeki iddiaları güçlendiriyor. Gerçekten de son bir yılda ülkede irili ufaklı yüzlerce şehir ve kasabada ekonomik sorunlardan kaynaklanan çok sayıda grev ve gösteri düzenlendiği düşünüldüğünde, İran ekonomisinin yeni ve daha büyük bir şoku atlatması oldukça zor olacak.

Diğer yandan İran’ın anlaşmadan çıkması, uluslararası basında İran’ın nükleer silah yapımına yöneldiğine ilişkin büyük bir algı kampanyasına yol açacak ve özellikle İsrail’in İran’ı provoke eden adımları hız kazanacaktır. Son dönemde Suriye’de İran’a ve ona bağlı gruplara yönelik saldırılarını ciddi oranda artırmış durumda olan İsrail, böyle bir fırsatı kaçırmayarak gerek bölgedeki gerekse de İran içindeki sınırlı hedeflere saldırılarını yoğunlaştırabilir. İran’ın şimdiye kadar Suriye’de kendi askerî varlığına yönelik saldırılara cevap vermemiş ya da verememiş olması da İsrail’in cüretini artırabilir.

Washington neyin peşinde?

Ancak mesele İran’ın iç politika tartışmalarının sınırlarını çoktan aşmış bulunmaktadır. Zira İran ister anlaşmayı korumaya çalışsın isterse de tamamen terk etsin ekonomi kaynaklı sorunların büyümesini engelleyemediği gibi Avrupa ülkelerinin daha fazla seslendirmeye başladığı balistik füzeler ve bölgesel müdahaleleri hususunda yeni sorun alanlarıyla karşılaşacaktır. Bu durum İranlı yöneticilerde uzun süredir var olan ABD’nin ve Batının asıl niyetinin nükleer teknoloji değil İran’da rejim değişikliğine dair temel bir strateji olduğu yönündeki düşünceleri güçlendirecektir. Bu husus İran’ın nasıl bir karşı strateji geliştireceği noktasında hayati bir öneme sahip. Daha açık bir ifadeyle Trump’ın hedefinin yalnızca ABD ve dünya kamuoyuna pazarlayabileceği diplomatik bir başarı kazanmak olduğu düşüncesi galip gelirse, İran gerek nükleer faaliyetleri gerekse de balistik füze teknolojisi ve bölgesel faaliyetleri hususunda birtakım tavizler vererek sorunu çözmeye çalışacaktır. Ancak Washington’daki yönetimin ve bölgesel ortaklarının nihai hedefinin rejim değişikliği olduğuna kani olması durumunda İran’ın tepkileri farklılaşacaktır.

Bu aşamada ABD’nin İran konusunda iki ayaklı bir strateji izlediği söylenebilir. Washington yönetimi, öncelikle nükleer anlaşmadan çekilme tehdidini kullanarak ve sonunda çekilerek zaten kırılgan olan İran ekonomisini tamamen felç etmek ve ülke içindeki baskıların ve muhtemel karışıklıkların artmasını teşvik etmek istemektedir. İkinci olarak da ABD, İsrail ve Arabistan gibi bölgesel müttefikleriyle birlikte İran’ın bölgedeki varlığına karşı girişilen operasyonları tedrici olarak genişletmeyi amaçlamaktadır. Birinci alanda çok fazla enstrümana sahip olmayan İran’ın bölgesel askerî operasyonlara cevap vermesi durumunda ise Amerika’nın doğrudan çatışmaya girme ihtimali oldukça yüksek görünüyor. Nitekim Obama döneminde tehditlerini askıya alan İsrail’in bizzat Esed’i ya da İran’ın içini vurma tehditleri bu tür bir koalisyonun çoktan oluştuğu izlenimini güçlendirmektedir.

HMÖ devreye girebilir

Nisan ayının ortalarında Trump’ın hukuk ekibine katılan İran karşıtı şahin isimlerden Rudy Giuliani’nin mayıs ayı başında Halkın Mücahitleri Örgütüne yönelik yaptığı bir konuşmada, Trump’ın hedefinin yalnız nükleer anlaşmadan çıkmak değil, rejim değişikliğine gitmek olduğunu söylemesi bu anlatılanlar çerçevesinde anlam kazanmaktadır. Böyle bir sürecin ileriki aşamasında zaten ekonomik sorunlardan bireysel özgürlüklere, çevre sorunlarından etnik haklara uzanan geniş sorun alanlarına sahip ülkedeki sosyal protestoların artması, İran’ın askerî olarak hırpalanması ve sonraki aşamada ise bir süredir aktif hazırlıklar sürdüren HMÖ ya da farklı etnik milis grupların İran içinde devreye girmesi beklenmektedir. Bu durumun farkında olan İran, ekonomik alanda elinden bir şey gelmese de toplumsal taleplerin karşılanması hususunda sınırlı da olsa bazı adımlar atmaya çalışmaktadır. Özellikle Irak Kürt bölgesindeki ayrılıkçı silahlı Kürt grupların komutanlarına yönelik seri suikastların da bu adımlarla bağlantılı olduğu ifade ediliyor.

Bununla birlikte İran’a yönelik yakın tehdit askeri değil ekonomi odaklı. Üç ve altı aylık periyotlarla devreye girecek ağır yaptırımların tamamen uygulanması durumunda İran’ın büyük bir ekonomik krizle karşılaşması kaçınılmaz görünüyor. İkincil yaptırımlar olarak adlandırılan ve İranlı şirket ve yaptırım listesindeki isimlerle ticaret yapan üçüncü taraflara yönelik müeyyideler de içeren ambargolar özellikle endişe konusu. Pompeo’nun “tarihin gördüğü en ağır yaptırımları uygulayacağız” tehdidi etkili olmuşa benziyor. Nitekim daha ilk seri yaptırımların başlayacağı 6 Ağustos tarihi gelmeden çok sayıda Batılı büyük şirket İran’dan çekilme kararını açıklamış, diğerleri de Avrupa’nın bu alandaki nihai görüşünü beklemekteler. Avrupa her ne kadar politik olarak anlaşmayı korumadan yana tavır koysa da İran’ın ve şirketlerin talep ettiği hukuki ve ticari bir garanti vermeye şu ana kadar yanaşmamış durumda. ABD ile ticari bir savaşı göze almak anlamına geleceğinden Avrupa’nın böyle bir garanti vermesi şu an için çok olası görünmüyor.

Krizin Türkiye’ye etkileri

İran’a yönelik bu tür geniş kapsamlı bir kampanya, Türkiye’yi de yakından ilgilendirmekte. Bazı Türk iş adamlarının ve bürokratların İran’a uygulanan ambargoları delme suçlamasıyla ABD’de yargılanması, İran meselesinin Türkiye için önemini gözler önüne sermektedir. İran’ın önemli bir enerji ve ticaret ortağı olan Türkiye, daha önce de bu ülkeye yönelik geniş kapsamlı yaptırımlara karşı olduğunu ve yalnızca BM tarafından onaylanan yaptırımlara uyacağını açıklamıştı. Ancak önümüzdeki dönemde meselenin ekonomik yaptırımların ötesine geçmesi ve silahlı rejim muhaliflerini de kullanarak Tahran’da rejim değişikliğine gidilmeye çalışılması durumunda, konu doğrudan Türkiye’nin millî güvenliğini ilgilendiren bir boyut kazanacaktır. Suriye konusunda ABD-Türkiye ihtilafının büyük oranda ABD’nin PKK ile geliştirdiği ilişkilerden kaynaklandığı hesaba katılırsa, benzer bir ittifakın İran hususunda da gerçekleşmesi ya da ilerleyen süreçte Suriye’de olduğu gibi İran’da da bir kaos ve otorite boşluğunun meydana gelmesi hâlinde Türkiye’nin bu durumdan olumsuz etkileneceği kesindir. İran’ın askerî ve ideolojik açıdan diri pozisyonu, muhtemel çatışmanın çok daha geniş boyutlu ve derin olabileceğini göstermektedir.

[*Dr. Hakkı Uygur, İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Başkan Yardımcısı]

ABD’nin İran’a uygulayacağı ekonomik yaptırımların etkisizi azaltmak için İran’ın diplomatik çabalarını devam ettiriyor. Bu kapsamda İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, enerji ve bankacılık sektörlerinden üst düzey yetkililerin de hazır bulunduğu bir heyet başkanlığında Hindistan’da temaslarda bulundu.

Zarif, Yeni Delhi’de Hindistanlı mevkidaşı Sushma Swaraj ile bir araya geldi. Görüşmede, Swaraj, Hindistan’ın ABD’nin tek yanlı yaptırımlarını tanımadığını ve sadece BM’nin kararlarını tanıdığını İran tarafına iletti. İkili görüşmenin ardından İran medyasına konuşan Zarif, “Hindistan, ABD’nin tek yanlı yaptırımlarını tanımadığın bildirdi. İki ülke tüm alanlardaki ilişkilerini güçlü bir şekilde devam edecek” dedi.

İran’la 2015’te yapılan nükleer anlaşmadan 8 Mayıs’ta çekilenABD, İran’a yönelik “tarihin en ağır yaptırımlarını” uygulayacağını bildirmişti.